Home | News | 22.10.2026

Пишува: Кристина Тодорова, студент на магистерски студии: Одржливи технологии во градинарството и цвеќарството

Во последните десетина години Македонија се соочи со една од најголемите инвазии на инсект во поновата историја. Станува збор за шимшировиот молец (Cydalima perspectalis), инвазивен вид кој за многу кратко време успеа да уништи илјадници грмушки од шимшир низ целата држава.

Денес речиси и да нема град, село, парк, манастир или двор во Македонија каде што не може да се забележат исушени или целосно уништени грмушки од шимшир. Зелените живи огради кои со децении го украсуваа јавниот простор исчезнаа за само неколку сезони, оставајќи зад себе суви гранки и деградирани зелени површини.

Од каде потекнува шимшировиот молец?

Шимшировиот молец е инвазивен инсект со потекло од Источна Азија, односно од Кина, Јапонија, Кореја и Тајван. Во своето природно живеалиште неговата бројност е контролирана од бројни природни непријатели – паразитски оси, инсекти и птици.

Во Европа бил внесен случајно преку меѓународната трговија со украсни растенија. Првпат е регистриран во Германија во 2007 година, а потоа за само неколку години се прошири во повеќе од 30 европски држави.

Во Македонија првите појави беа забележани околу 2014 година. Само неколку години подоцна инсектот веќе беше присутен практично на целата територија на државата.

Зошто толку брзо се прошири?

Постојат повеќе причини поради кои ширењето беше толку брзо: нема доволно природни непријатели во Европа, женките положуваат стотици јајца, има две до четири генерации годишно, возрасните пеперутки можат лесно да се префрлаат од едно место на друго, заразени садници се транспортираат меѓу расадници и населени места.

Комбинацијата од овие фактори овозможи за помалку од една деценија молецот да ја освои речиси цела Македонија.

Што напаѓа?

За разлика од многу други инсекти, шимшировиот молец е специјализиран штетник. Тој речиси исклучиво се храни со растенијата од родот Buxus – шимшир.

Напаѓа: украсни живи огради, паркови, приватни дворови, манастири и цркви, гробишта, природни популации на див шимшир.

Најопасна не е пеперутката, туку нејзината ларва – зелената гасеница со црни линии. Таа ненаситно ги јаде листовите, ги нагризува младите гранчиња и создава густа пајажина во внатрешноста на грмушката.

Каква штета предизвикува?

Гасениците прво ги напаѓаат младите листови, а потоа го уништуваат целото растение. При силен напад тие: ги јадат сите листови, ја оштетуваат кората на младите гранки;, оставаат густа свиленкаста пајажина, оставаат големи количини измет, целосно го оголуваат растението. Само една генерација може за неколку недели да претвори здрава зелена грмушка во суво растение. Доколку нападите се повторуваат две или три години по ред, шимширот постепено ја губи способноста да формира нови листови и најчесто целосно се суши.

Како да го препознаеме нападот?

Првите знаци се: пожолтени листови, изгризани листови, свиленкаста пајажина меѓу гранките, темнозелен измет, зелени гасеници со црни линии, суви кафеави гранки.

Возрасниот молец е бела пеперутка со темно кафеав раб на крилјата и најчесто лета во вечерните часови.

Како да се заштити шимширот?

Најважно е редовното следење.

При првите симптоми треба: внимателно да се прегледа целата грмушка, рачно да се соберат гасениците, да се исечат силно нападнатите гранки, да се отстрани пајажината, растителниот отпад безбедно да се уништи.

Најдобри резултати даваат биолошките препарати кои содржат Bacillus thuringiensis var. kurstaki (Bt). Оваа бактерија е многу ефикасна против младите гасеници, а истовремено е безбедна за луѓето, домашните животни и најголемиот дел од корисните инсекти.

Кај силни напади можат да се користат и регистрирани инсектициди, но тие треба да се применуваат според упатството и во соодветен период.

Феромонските стапици се корисни за следење на појавата на возрасните молци и за навремено планирање на третманите.

Што можеме да научиме од овој пример?

И покрај тоа што шимшировиот молец за само неколку години предизвика огромни штети врз украсниот и природниот шимшир во Македонија, до денес не постои организирана национална програма за следење и сузбивање на овој инвазивен вид. Првите појави беа регистрирани уште во 2014 година, а веќе една деценија подоцна штетникот е распространет практично низ целата држава.

Во најголем дел од случаите, заштитата на шимширот е оставена на самите граѓани, општини или поединечни институции, кои најчесто реагираат дури кога ќе се појават видливи оштетувања. Таквиот пристап не е доволен, бидејќи шимшировиот молец има повеќе генерации годишно и многу брзо се размножува.

За разлика од некои европски земји, каде што се спроведуваат организирани програми за мониторинг со феромонски стапици, редовно следење на популациите, биолошки третмани и навремено информирање на јавноста, во Македонија сè уште нема воспоставен координиран систем за управување со овој инвазивен инсект.

Поради тоа, голем број живи огради, паркови, манастирски комплекси и природни популации на шимшир останаа незаштитени и беа целосно уништени. Искуството со шимшировиот молец треба да биде сериозна поука дека државата има потреба од национална стратегија за рано откривање, мониторинг и контрола на инвазивните видови. Само преку координирана соработка меѓу институциите, научните установи, општините и граѓанските организации може навреме да се реагира и да се спречат слични еколошки катастрофи во иднина.

Шимшировиот молец е еден од најдобрите примери колку сериозна опасност претставуваат инвазивните видови. Еден инсект, случајно внесен преку трговијата со украсни растенија, успеа за само неколку години да уништи огромен дел од шимширот во Македонија.

Овој случај покажува дека државата мора да воспостави национален систем за рано откривање, мониторинг и контрола на инвазивните видови. Навремената реакција е секогаш поевтина и поефикасна отколку справувањето со последиците кога инвазивниот организам веќе ќе се прошири.

Здружението Ековита апелира институциите да воспостават координиран систем за следење и управување со инвазивните видови, бидејќи искуството со шимшировиот молец покажува дека пасивниот пристап води кон неповратни еколошки и економски штети. Само преку соработка меѓу научните институции, државните органи, општините, јавните претпријатија и граѓаните може навремено да се заштити природата и да се спречат нови инвазии кои ќе го загрозат биодиверзитетот и зелените површини во Македонија.

Статијата ја објавува „Авангарда“, студентски гласник на Универзитетскиот комуникациски центар на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје – виртуелен простор каде студентските идеи, предизвици и успеси добиваат глас, видливост и можност да поттикнат позитивни промени во академската заедница.